29. سورۀ قریش

شناسة سوره

این سوره به مناسبت کلمات آغاز سوره، "لایلاف القریش"، "القریش"، و "لایلاف" نامیده شده است.

سورۀ قریش به اتفاق اکثر دانشمندان تفسیر و علوم قرآنی مکی و بیست و نهمین سورۀ نازل شده پس از تین و پیش از قارعه بر پیامبر9 است. تمام جدول‌های ترتیب نزول این مطلب را تأیید می‌کنند.

سورۀ ایلاف در ترتیب مصحف رسمی با چهار آیه در جزء سی‌ام قرآن، ردیف صد و ششم، بعد از سورۀ فیل و قبل از سورة ماعون قرار دارد.

مقصود سوره

ترغیب اهالی مکه و مردم قریش به بندگی پروردگار.

محتوای سوره

سوره با بیان نعمت­های ویژۀ خدا به قریش شروع می‌شود؛ نعمت­هایی که انتظار بندگی آن‌ها از خدای متعال را بیشتر می­کند و با امر به بندگی پروردگار کعبه، که سبب رونق اقتصادی و امنیت مکیان شده، به پایان می‌رسد.

ارتباط سوره

سورة تین ضرورت ایمان و عمل صالح را مردم به‌طور کلی بیان، و با بیان نقش ایمان و بندگی خدا در حفظ جایگاه والای انسان، عموم مردم را به تدین و تعبّد ترغیب کرد. در این سوره بر ضرورت روی‌ آوردن قریش به دین با توجه به نقشی که پروردگار در تأمین امنیت و رونق اقتصادی آن‌ها داشته است، تأکید می‌شود؛ زیرا اگر به همۀ انسان‌ها در آفرینش آنان لطفی شد و انتظار می­رود با ایمان و عمل صالح در طریق بندگی قرار گیرند، بر مردم قریش، که ساکنان شهر امن مکه هستند: )وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ([1] سزاوارتر است که طریق بندگی را پی­گیرند؛ چرا که مشمول عنایات ویژۀ پروردگار بوده‌اند.

با توجه به نزول سورۀ قریش بعد از سورة تین و ارتباطی که بیان شد این نظر تقویت می‌شود که "دین" در سورۀ "تین" به معنای آیین بندگی است نه جزا؛ زیرا اگر آن را به معنای جزا بدانیم، سیاقی بین سورة تین و سوره­های بعد، که دربارۀ قیامت است، شکل می­گیرد و در این صورت جایگاه سورۀ قریش در این سیاق مبهم و غیر روشن می­شود.

نکته:

برخی از دانشمندان سوره‌های فیل و قریش را، به دلیل روایاتی که خواندن این دو سوره را با هم در نماز بیان می‌کند، یک سوره دانسته‌اند و گفته‌اند شاید این تقارن، دلیل بر پیوستگی نزول آن‌ها باشد. اما لازم است دانسته شود، این روایات مرسل هستند و در نتیجه ضعف سند‌ی دارند. به علاوه امکان دارد، منظور جمع آن‌ها در یک نماز باشد، یعنی یک سوره در رکعت اول و سوره‌ دیگر در رکعت دوم^[2]. چنان‌که روشن است این تقارنِ قرائت دو سوره، دلیل بر پیوستگی نزول نیست، بلکه بر فرض صحت دلایل جمع این دو سوره در یک رکعت، مراد برتری و اولویت جمع‌کردن مطالب مربوط به الطاف خدای مهربان به قریش (نجات کعبه از ابرهه و سپاه فیل سوارش و امنیت و بهره وری مکیان به خاطر کعبه) در یک رکعت از نماز است.